اهل كشف و تحقيق به پنج حضرت و چهار تنزّل ، تجليات كلى حق را بيان كرده‌اند « 142 » . حضرت اول هويّت غيب مطلق يا حضرت احديّت ، كه آن را تعين اول ناميده‌اند . در اين مقام حق - تعالى - از ذات خود به ذات خود تجلى فرمود و بدان تجلى در خود نفس رحمانى ظاهر كرد كه آن هيولاى كليّه است و اين علم ذات است به ذات خود و جميع اعيان ثابته در اين حضرت به صورت عقلى هويدا شد كه : « اول ما خلق الله العقل » 143 « » . حضرت دوم حضرت لوح المحفوظى كه نفس ناطقه و عالم امر است و عالم او را عالم ملكوت « 144 » خوانند . اين نفس ناطقه به اعتبار ادراك كليات و تجرّد ، عقل است ، و به اعتبار ادراك جزئيات و تعلق به اجرام سماوى ، نفس است و اين عالم را عالم ملكوت خوانند « 145 » . حضرت سوم حضرت لاهوت يا عالم مثال است . نفوس جزئيه منطبعه را چون مجرد از نفس ناطقه اعتبار كنى ، آن را عالم مثال گويند كه در آن عالم براى هر يك از موجودات مجرده و غير مجرده مثالى هست كه به حواس باطن ادراك آن توان كرد و كشف ارباب كشوف درين عالم است « 146 » . حضرت چهارم تنزل ديگرى است از عالم ملكوت به عالم ملك ، كه آن ، ظهور هويت حق است در مظاهر صور مختلفه كه ابتداى آن از عرش و كرسى شروع مىشود و أجسام عنصرى و صور مركبات انتهاى عالم ملك است . حضرت پنجم عالم انسان است كه آن آخر مراتب تنزلات است .

--> « 142 » متن ص 5 - 12 و ص 169 . « 143 » متن ص 7 س 1 ، و ص 10 ، ص 23 و ص 37 جلال الدين آشتيانى ، همان كتاب ، ص 84 - 85 حيدر آملى ، همان كتاب ، ج 1 ، ص 455 - 456 . « 144 » عرفا به اين آيه استناد مىكنند : * ( فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِه مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْه تُرْجَعُونَ ( سوره يس ، ص 26 نجم الدين رازى ، مرصاد العباد ) . « 145 » متن ص 5 - 6 - 7 ، 23 . « 146 » متن ص 9 ، جلال الدين آشتيانى ، همان كتاب ص 90 - 91 - 92 .